Back to top

De ecologische prijs van vlees

Voedsel is verre van gelijk verdeeld in de wereld. Een miljard mensen lijdt honger, een ander miljard is obees. De immer groeiende wereldbevolking maakt het probleem van ondervoeding alleen maar complexer. Voedsel produceren voor heel de wereld is zelfs de grootste uitdaging niet: duurzaam voedsel produceren is dat wel. Landbouw zoals die vandaag bedreven wordt, en in het bijzonder de veeteelt, is niet duurzaam.

Duurzaamheid is nu helemaal in, maar werd al in de jaren tachtig op de politieke agenda gezet.1 Duurzame landbouw wilt zeggen dat we genoeg voedsel produceren voor de huidige wereldbevolking, zodanig dat de behoefte van komende generaties niet in het gedrang komt. Exemplarisch is de CO2-uitstoot door verbranding van fossiele brandstoffen, ten eerste omdat de voorraad van fossiele brandstoffen niet onuitputtelijk is. Ten tweede, omdat de uitstoot van CO2 in verband wordt gebracht met klimaatopwarming. Een derde reden wordt vaak vergeten: de daarmee samenhangende luchtvervuiling is erg nadelig voor de gezondheid.

Duurzaamheid kent nog andere invullingen, ook voor de voedselproductie.2 De meeste academici zien gezondheid als essentieel onderdeel van duurzame landbouw. Figuur 1 toont de minder vanzelfsprekende aspecten, zoals fair trade, cultuur en dierenwelzijn, die bij het maken van een duurzame maaltijd komen kijken.3

Allesverslindend

Landbouw neemt een grote hap van natuurlijke hulpbronnen voor zich. Landbouw palmt ongeveer 33 % van al het ijsvrije land in.4 Landbouw is een te duchten concurrent van gronden met ecologische waarde: 80 % van alle bos wordt gekapt ten behoeve van voedselproductie.5 Het in assen leggen van bos zou goed zijn voor 12 tot 28 % van de globale CO2-uitstoot;6 in het ergste geval is de uitstoot van ontbossing ongeveer even groot als die van fossiele brandstoffen.7 Indonesië staat vanwege de ontbossing op de derde plaats van grootste uitstoters.8

Energievretend

Een vijfde van alle gewonnen energie vloeit naar de landbouw (in de VS twee vijfde).9 In de VS wordt 40 % van die energie aangewend voor productie van pesticiden en meststoffen.10 We verstoken enorm veel energie voor bewaring, verpakking, transport en bewerking van voedsel. Ondanks het kleine aandeel van transport in de totale energiekoek bespaar je met consumptie van lokaal geproduceerd voedsel best wat brandstof.11

Verspillend

Mondiaal gaat een derde van voedsel geschikt voor menselijke consumptie verloren.12 Tijdens elke stap van de productieketen lekt voedsel weg. Wanneer voedsel verloren gaat tijdens aankoop en consumptie, dan spreekt men van voedselverspilling. Ook een vorm van verkwisting is overconsumptie en de consumptie van onvoedzame voedingsmiddelen.13 De rekken van onze supermarkten liggen vol van voedingswaren waar de minst interessante voedingsstoffen (suiker, vet) in zitten. Het kost wel des te meer energie om ze te produceren.

Valt eventueel ook onder verkwisting: huisdiervoer en het verbouwen van gewassen voor biobrandstoffen. Nog zonder vlees besproken te hebben, kunnen we besluiten dat industriële landbouw en westerse eetgewoonten niet erg duurzaam zijn.

Het stikstofplaatje

De ecologische kost van vlees kan beter begrepen worden vanuit stikstof dan vanuit koolstof. Stikstof is nodig voor de aanmaak van aminozuren (proteïne) en nucleïnezuren (DNA), en is ook het sleutelelement van bemesting.4 Ook de hongerproblematiek kan vaak herleid worden naar een proteïnegebrek (al bestaat er nog zoiets als verborgen honger door gebrek aan micronutriënten).

Het grootste deel van reactief stikstof (zowat alle vormen van stikstofverbindingen behalve het inerte stikstofgas, N2) dat vandaag in het milieu circuleert, is gevolg van menselijke activiteit (antropogeen), en dat is een groot verschil met koolstof. Ongeveer 1 tot 2 % van de totale koolstofcyclus is antropogeen, terwijl de menselijke input van reactieve stikstof het dubbele tot driedubbele is van de natuurlijke input.17

De productie van meststof is al goed voor 2 % globale energieconsumptie.15 In 2005 zou slechts 17 % van de stikstof uit bemesting uiteindelijk belanden in voedsel, de rest gaat verloren. Stikstof sijpelt weg via het grondwater en drijft de algengroei aan.14 Stikstof verdampt als ammoniak en komt via de atmosfeer terecht in schrale, stikstofarme ecosystemen. Vele zeldzame planten tolereren dit niet en verdwijnen uit het ecosysteem.

Reactieve stikstof in de lucht belast ook de volksgezondheid. Het drijft de vorming van ozon en fijnstofdeeltjes aan, goed voor respectievelijk 21.000 en 455.000 overlijdens in Europa.16

Vlees

Vanuit ecologisch standpunt is moderne landbouw onthutsend inefficiënt. De veeteelt is daarbij koploper, hoewel niet noodzakelijk. Figuur 2 illustreert dat. Vrijlopende koeien of kippen hoeven niet energiekostelijk of een al te zware last voor het milieu te zijn. Grasland kan waardevol natuurgebied zijn, die door koeien begraasd kan worden. Kippen kunnen gevoederd worden met voedselafval niet voor menselijke consumptie geschikt. Bovendien, het ene vlees is het andere niet: kippenproteïne vergt vier keer meer energie dan graanproteïne, rundvlees liefst 40 keer meer energie!

Maar de feiten spreken voor zich.

  • De landbehoefte is 6 tot 17 keer groter voor vlees- dan voor sojaproteïne.18

  • Voor de productie van 1 kg vleesproteïne hebben we 6 kg plantproteïne nodig.19

  • Meer dan de helft van de globale gewasproductie dient voor veevoeder.20

  • De productie van vleesproteïne vraagt 11 keer meer energie dan productie van plantaardige proteïne.19

  • Een derde van het verlies van biodiversiteit kan op rekening van de veeteelt geschreven worden.21

  • In de UK is productie en consumptie van vlees verantwoordelijk voor de helft van de uitstoot van broeikasgassen.21

  • Vlees- en zuivelproductie veroorzaken 80 % van de uitstoot van broeikasgassen in de voedingssector, en 24 % van de wereldwijde uitstoot.23,24

  • Vele voedingsdeskundigen geloven dat het westerse voedingspatroon mede vanwege het hoge vleesgehalte ongezond is.22

Minder!

Willen we de wereld voeden zonder de draagkracht van de wereld verder te overschrijden, moeten we eerst en vooral overconsumptie aan banden leggen.9,11 Een deel van de vleesproteïnen vervangen door plantaardige proteïnen zal ecologisch ook heel nuttig zijn, vegetariërs hebben in dat opzicht zeker geen ongelijk. Maar zoals uit het verhaal hierboven afgeleid kan worden, zijn er massa's andere verbeterpunten voor de industriële landbouw, de samenleving en de economie.

Voedingspatroon

Wetenschappers hebben de ecologische winst van een vegetarisch dieet ook op het niveau van voedingspatroon berekend. In Californië, een Amerikaanse staat die steeds meer bezwijkt onder de droogte, heeft een gemiddeld niet-vegetarisch dieet 3 keer meer water nodig, 2,5 keer meer energie-input en 13 keer meer bemesting dan een vegetarisch dieet.25 Zulke schattingen zijn niet te veralgemenen: factoren zoals landbouwmethode (biologisch), verwerking (vers), transport (lokaal) kunnen het verschil tussen vegetarisme en niet-vegetarisme verkleinen.

Een andere berekening werd gedaan op basis van gegevens van de Advenist Health Study.27 Vegetarisme kan voor 31 % minder uitstoot zorgen vergeleken met niet-vegetariërs die 64 g per dag vlees eten. Een zeer conservatieve schatting, want de gemiddelde Amerikaan eet 220 g per dag vlees.26

Slotsom

Ecologie heeft nooit een sterke commerciële partner gehad.28 Vandaag lopen veel bedrijven met 'duurzaamheid' te koop, veelal onterecht en zelfs leugenachtig te noemen. Dat heet dan green washing: dingen verkopen alsof de ecologie ermee gediend is.9

De kernboodschap is veeleer een economisch taboe: minder consumeren. Daarom draagt de consument een grote verantwoordelijkheid. Alleen blijft veel voor hem nog onzichtbaar. Van welk Afrikaans land komen die boontjes? Welke chemicaliën worden gebruikt voor koolgroenten? Welk procedé hebben chicken nuggets doorstaan? Hoeveel verdient de landbouwer eraan? Hoeveel strijkt de voedingsindustrie op? Een bewuste consument zal algauw anders consumeren.

Referenties: 
  1. World Commission on Environment and Development. Our Common Future. Oxford: Oxford University Press (1987)

  2. Lairon D. Sustainable diets and biodiversity. In: Burlingame B and Dernini S (eds) Sustainable Diets and Biodiversity- Directions, Solutions for Policy, Research and Action. Rome: FAO (2012)

  3. Velarde A, Fàbrega E, Blanco-Penedo I et al. Animal welfare towards sustainability in pork meat production. Meat Sci. 2015 Nov;109:13-7

  4. Smil V. Feeding the world: a challenge for the twenty-first century. Cambridge, MA: MIT Press, 2000

  5. Kissinger G, Herold M, de Sy V. Drivers of Deforestation and Forest Degradation: A Synthesis Report for REDD+ Policymakers. Lexeme Consulting, Vancouver Canada, August 2012.

  6. Corbera E, Estrada M, Brown K. Reducing greenhouse gas emissions from deforestation and forest degradation in developing countries: revisiting the assumptions. Climatic Change. 2010; 100:355-388

  7. http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000385/index.html

  8. PEACE. Indonesia and Climate Charge: Current Status and Policies. 2007

  9. Aiking H. Protein production: planet, profit, plus people? Am J Clin Nutr. 2014:100(suppl):483S-9S

  10. Center for Sustainable Systems, University of Michigan. U.S. Food System Factsheet. Publication CSS01-06. http://css. snre.umich.edu/css_doc/CSS01-06.pdf (geraadpleegd 7 feb 2016)

  11. Alsaffar AA. Sustainable diets: the interaction between food industry, nutrition, health and the environment. Food Sci Techn Int. doi:10.1177/1082013215572029

  12. Gustavsson J, Cederberg C, Sonesson U, van Otterdijk R and Meybeck A. Global Food Losses and Food Waste -Extent, Causes and Prevention (2011)

  13. Friel S, Barosh LJ, Lawrence M. Towards healthy and sustainable food consumption: an Australian case study. Public Health Nutr. 2014 May;17(5):1156-66

  14. Eshel G, Martin PA. Geophysics and nutritional science: toward a novel, unified paradigm. Am J Clin Nutr. 2009 May;89(5):1710S-1716S

  15. Sutton MA, Bleeker A, Howard CM et al. Our nutrient world: the challenge to produce more food and energy with less pollution. Edinburgh, United Kingdom: Centre for Ecology and Hydrology (2013)

  16. Erisman JW, Galloway JN, Seitzinger S et al. Consequences of human modification of the global nitrogen cycle. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2013 May 27;368(1621):20130116

  17. Smil V. Nitrogen and food production: proteins for human diets. Ambio. 2002 Mar;31(2):126-31

  18. Kaldy MS. Protein yield of various crops as related to protein value. Economic Botany. 1972; 26, (2):142-144

  19. Pimentel D, Pimentel M. Sustainability of meat-based and plant-based diets and the environment. Am J Clin Nutr. 2003 Sep;78(3 Suppl):660S-663S

  20. Hertwich EG, van der Voet E, Suh S and Tukker A. (2010). Assessing the Environmental Impacts of Consumption and Production: Priority Products and Materials. http://www.greeningtheblue.org/sites/default/files/Assessing%20the%20env...

  21. Sutton C, Dibb S. Prime cuts—valuing the meat we eat. Godalming, United Kingdom: World Wildlife Fund–UK; Food Ethics Council, 2013. http://assets.wwf.org.uk/downloads/prime_cuts_food_report_feb2013.pdf (geraadpleegd 9 feb 2016)

  22. Health Council of the Netherlands. Guidelines for a healthy diet: the ecological perspective. The Hague, Netherlands: Health Council of the Netherlands/Gezondheidsraad, 2011. (Report no. 2011/08E.) (geraadpleegd 9 feb 2016)

  23. Solomon S, Qin D, Manning M, Chen Z, Marquis M, Averyt KB, Tignor M, Miller HL, eds. Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. New York, NY and Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2007

  24. Steinfeld HGP. Livestock’s long shadow: environmental issues and options. Rome, Italy: Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2006

  25. Marlow HJ, Hayes WK, Soret S et al. Diet and the environment: does what you eat matter? Am J Clin Nutr. 2009 May;89(5):1699S-1703S

  26. Soret S, Mejia A, Batech M et al. Climate change mitigation and health effects of varied dietary patterns in real-life settings throughout North America. Am J Clin Nutr. 2014 Jul;100 Suppl 1:490S-5S

  27. Orlich MJ, Fraser GE. Vegetarian diets in the Adventist Health Study 2: a review of initial published findings. Am J Clin Nutr. 2014 Jul;100 Suppl 1:353S-8S

  28. Newell P. Globalization and the Environment: Capitalism, Ecology and Power. Wiley (2012) ISBN: 978-0-7456-4723-4

Verschenen in: 
Voedingsgeneeskunde, jaargang 17 (2016), nummer 1